و ممكن است فردى معد قبول همهء معقولات بايستهء يك جنس از علوم باشد . و همين طور در قوتهائى كه به واسطهء آن ، امورى كه حتى از يك جنس‌اند ، اندر يافته استنباط مىنمايند ، مختلف و گوناگون و متفاضلند ، و ممكن است كه دو نفر افراد انسانى باشند كه از ناحيه عقل فعال استعداد درك يك نوع و يك جنس از معارف و معقولات به آن دو اعطا شده باشد و وجود هر دو صالح براى دريافت يك صنف از علوم باشد ، و مع ذلك طبع وجودى يكى از آن دو بدين سان آفريده شده باشد كه همهء آنچه مربوط بدان فن يا علم است اندر يافته تعقل كند و فردى ديگر مسائلى كمتر از آن دگر ، و همين طور گاه بود كه دو تن از افراد انسانى از لحاظ استعداد وجودى در استنباط مسائل مربوط به يك نوع از علم مساوى باشند . مع ذلك يكى زودتر استنباط كند و يكى ديرتر و يا اينكه يكى از آن دو در استنباط مسائل اساسى و افضل آن فن و علم ، دراك‌تر باشد و زودتر اندر يابد ، و يكى مسائل فرودتر آن علم را ، و گاه باشد كه دو تن از افراد انسانى هم در قدرت بر استنباط علم خاص متساوى و برابر باشند ، و هم در سرعت اسنباط يكسان باشد ، يكى از آن دو قدرت بر راهنمائى و تعليم مستنبطات خود را هم داشته باشد و آن دگر نداشته باشد . و همين طور است احوال افراد انسانى در قدرت بر انجام كارهاى بدنى كه مختلف و متفاضلند . و بايد تذكر داد كه فطرتهاى طبيعى انسانها كه در وجود مطبوع بر آن شده‌اند هيچ كس را مجبور و وادار به انجام فلان كار نخواهد كرد ، و اين فطرتها براى اين در نهاد انسانها آفريده شده است كه مثلا فلان فعلى كه معد براى انجام آن شده‌اند براى آنها سهل‌تر و آسانتر باشد ، و بدين منظور است كه هرگاه فردى از افراد به حال خود گذارده شود و عوامل خارجى ديگر وى را به سوى اضداد آن كار وادار نكند خود به خود به سوى انجام همان كارى كه معد براى آنست كشش پيدا مىكند و اگر يك عامل و محرك خارجى ديگر وى را به سوى ضد آن كار تحريض كند ، قهرا به سوى آن ضد گروش يابد و آن را انجام دهد ، و لكن با سختى و دشوارى و اضطرار . نهايت هرگاه به همان كارهاى ضد فطرت اعتيادى پيدا كرد ، انجام آنها بر وى آسان خواهد شد ، و گاه باشد كه تغيير دادن و دگرگون كردن افراد انسانى از مقتضيات فطرتهاى آنها ، آن فطرتهائى كه وجود آنان مطبوع بر آن شده است سخت دشوار مىباشد و چه بسا در بسيارى از آنان محال خواهد بود ، مانند كسانى كه از آغاز تولد مرضى بر آنها عارض شده باشد و به صورت امرى مزمن طبيعى در ذهن آنها رسوخ كرده باشد ، و همهء اين فطرتها با همهء حالاتى كه بر آن حالات آفريده شده‌اند محتاج به رياضت و تمرين و تقويت‌اند به وسيلهء اراده تا بوسيلهء ممارست بر كارهائى كه معد انجام آنها مىباشند آزموده و آموخته گردند ، و اين امر تا آن اندازه بايد انجام شود كه اين فطرتها نسبت به